Przedsiębiorstwo jako układ cybernetyczny
Cybernetyczna koncepcja przedsiębiorstwa w odmienny niż ujęcia tradycyjne sposób charakteryzuje istotę zachodzących w nim procesów. Wychodząc z założenia, że każde przedsiębiorstwo niezależnie od jego wielkości,wewnętrznej organizacji, rodzaju działalności, zakresu powiązań zewnętrznych jest przykładem względnie odosobnionego układu cybernetycznego o szczególnie dużej złożoności wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje przebiegających tam transformacji. Charakter ich jest identyczny tak dla realizowanych w przedsiębiorstwie funkcji zarządzania, jak i procesów typowo wytwórczych.
Transformacje te, określane przez cybernetykę jako mierniki oceny działania i stanów wejść oraz wyjść układów, często są nazywane stanami etapowymi układu i przedstawiane graficznie następująco.
Transformacje takie przemieniające operandum w transformatę są zjawiskiem permanentnie powtarzającym się, choć różny może być ich charakter i różne.będą wtedy efekty (stany na wyjściach układu).
Przedsiębiorstwo jako zbiór olbrzymiej liczby współdziałających ze sobą elementów charakteryzuje się mnóstwem takich przejść stanów wewnętrznych i na swych wyjściach, tworzących ciągi zdarzeń, a w konsekwencji całe procesy zarządcze i wytwórcze. Biorąc pod uwagę pewne odmienne cechy dzielące całość zachodzących w przedsiębiorstwie transformacji na dwie grupy, cybernetyka wyróżnia dwr rodzaje procesów:
? zasileniowe,
? informacyjne.
Pierwszy rodzaj zwany także zasilaniami materialno-energetycznymi obejmuje całość zasobów materialnych (surowce, materiały, półfabrykaty, części, narzędzia pracy, paliwo, energia itp.), dostarczanych z zewnątrz przedsiębiorstwu, bez których proces wytwarzania nie mógłby być realizowany.
Procesy informacyjne, albo inaczej procesy zasileń informacyjnych obejmują przekazywanie do przedsiębiorstwa wiadomości, sygnałów itp. z innych jednostek gospodarczych, budżetowych, społecznych itp. oraz przekazywanie w drugą stronę wiadomości charakteryzujących działalność przedsiębiorstw. Stosownie do tego przedstawione są graficznie transformacje zasileń i informacji.
Prezentowany model w sposób zagregowany przedstawia poszczególne rodzaje transformacji,koncentrując charakterystykę przedsiębiorstwa na ich różnorodności i ukierunkowaniu. Szczególne przy tym znaczenie mają oddziaływania układu na samego siebie, które w najważniejszym stopniu decydują o dynamice działalności i tempie przyrostu efektów. Te samosprzężenia przedsiębiorstwa charakteryzują także tendencje do zdobywania i utrwalania doświadczeń przez całą organizację i sugerują podobieństwo jej zachowania z reakcjami organizmu żywego na zmiany warunków środowiska. W koncepcji takiej przedsiębiorstwo działając ?uczy się”, zwiększa też zasób wiadomości swojej ?pamięci”, przez co może usprawniać swoją działalność i podnosić jej efektywność.
Dokładna analiza funkcjonowania układu ?przedsiębiorstwo” wymaga także zwrócenia uwagi na warunki, w jakich odbywa się jego działalność. Potrzebne przy tym jest uwzględnienie głównych związków zachodzących między układem a szeroko rozumianym otoczeniem.
Przedsiębiorstwo funkcjonuje w ściśle określonych warunkach, rzutujących na zachowanie się jego części składowych (procesów i grup pracowniczych). Niektóre z tych warunków mają względnie stały charakter. Są to m.in.: forma własności środków produkcji, stosunki produkcji i jej podziału, stopień powiązania celów indywidualnych i ogólnospołecznych itp. Inne z nich są bardziej zmienne i one w największym stopniu decydują o bieżącej sprawności i poziomie efektywności transformacji stanów wejściowych w stany wyjściowe układu.
Całość powiązań układu ?przedsiębiorstwo” z elementami otoczenia rozpatrywać można w dwóch przekrojach:
? jako powiązania pionowe, wynikające z istnienia hierarchicznych szczebli zarządzania poszczególnymi elementami układu ?gospodarka narodowa”,
? powiązania poziome, dotyczące w zasadzie elementów usytuowanych na jednym szczeblu (poziomie) drabiny zarządzania i wyposażonych w podobną skalę uprawnień i zbliżoną siłę oddziaływania.
W rzeczywistości oprócz wymienionych rodzajów spotyka się sprzężenia nie mieszczące się w podanych ramach, jak np. kontrolne oddziaływanie banku na finansową sferę funkcjonowania przedsiębiorstwa. Nie zmienia to jednak faktu, że największe ograniczenia dla procesów zasileniowych i informacyjnych wynikają z istnienia pionowych i poziomych więzi układu z otoczeniem.
Dlatego też stopień samodzielności funkcjonowania układu ?przedsiębiorstwo” zależeć będzie w pierwszym rzędzie od siły i zakresu powiązań pionowych oraz wybranego sposobu oddziaływań wyższych hierarchicznie szczebli. Praktyka wykazuje, że istnieją silne tendencje do nadmiernej koncentracji uprawnień i wzrostu szczegółowości wysyłanych przez wyżej umiejscowione jednostki sygnałów informacyjnych. Z czasem stają się one zbyt drobiazgowe i niemal w całości obligatoryjne, co uniemożliwia układowi podporządkowanemu rozwijanie własnej inicjatywy i utrudnia korzystanie z dostępnych metod działania. Doprowadza to do oparcia wzajemnych więzi na zasadzie sterowania, przy której elementy wyższych szczebli wysyłają lub tylko przekazują ?w dół” wartości zadane, w minimalnym stopniu uwzględniając, przy ich ustalaniu, parametry, możliwości i warunki ograniczające działanie układu wykonawczego ? obiektu sterowanego.
Powinno się zmierzać do zmiany takiego niewłaściwego stanu przez wykorzystanie istoty sprzężenia zwrotnego i zasad regulacji działania układów wykonawczych. W takiej sytuacji oddziaływanie jest rzeczywiście wzajemne i stwarza warunki umożliwiające bieżącą korektę działania oraz szybkie dopasowywanie do zmiennych wymogów otoczenia układu. Może być ono realizowane bądź za pomocą obiegu zamkniętego, bądź też przez tzw. otwarty obieg regulacji. Identycznie problem ten wygląda przy organizacji powiązań poziomych układu ?przedsiębiorstwo”, gdzie istnienie sprzężeń zwrotnych powinno być nienaruszalną zasadą współpracy zainteresowanych jednostek gospodarczych, przyczyniając się przy tym do eliminacji wszelkich cech sterowania i nadrzędności jednej ze stron.